Guru's AddaGuru's Adda

Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 180, Verses 21–41

This page presents the Yoga Vasistha (Yogvashistha), Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 180, verses 21–41 — the original Sanskrit shloka(s) with their Hindi meaning.

निर्वाण प्रकरण (उत्तरार्ध) · सर्ग 180 · श्लोक 21,22

संस्कृत श्लोक

इत्युक्तवान्प्रयत्नेन सोऽनुबन्धेन वै मया । यदा पृष्टस्तदा तेन ममोक्तमिदमुत्तरम् ॥ २१ ॥ मथुरायामहं जातो वृद्धिं यातः पितुगृहे । बाल्ययौवनयोर्मध्ये स्थितः पदपदार्थवित् ॥ २२ ॥ समग्रसुखसंभारकोशो भवति भूमिपः । इत्यहं श्रुतवांस्तत्र भोगार्थी नवयौवनः ॥ २३ ॥ अथ सप्तमहाद्वीपविस्तीर्णाया भुवः पतिः । स्यामित्यहमुदारात्मा परिबिम्बितवांश्चिरम् ॥ २४ ॥ इत्यर्थेन समागत्य देशमित्थमहं स्थितः । अत्र द्वादश वर्षाणि समतीतानि मानद ॥ २५ ॥ तदकारणमित्र त्वं गच्छेष्टं देशमाशुगः । अहं चाभिमतप्राप्तेरित्थमेव दृढस्थितिः ॥ २६ ॥ इति तेनाऽहमुक्तः संस्तमित्थं प्रोक्तवाञ्छृणु । आश्चर्यश्रवणे चेतः खेदमेति न धीमतः ॥ २७ ॥ साधो यावत्त्वया प्राप्तो न नामाभिमतो वरः । त्वद्रक्षापरिचर्यार्थमिह तावदहं स्थितः ॥ २८ ॥ मयेत्युक्ते स पाषाणमौनवानभवच्छमी । निमीलितेक्षणः क्षीणरूपस्त्वकलनो बहिः ॥ २९ ॥ तथाहं पुरतस्तस्य काष्ठमौनवतोऽवसम् । षण्मासान्विगतोद्वेगं वेगान्कालकृतान्सहन् ॥ ३० ॥ अर्कबिम्बाद्विनिष्कम्य तत्प्रदेशान्तरे स्थितम् । एकदा दृष्टवानस्मि पुरुषं भानुभास्वरम् ॥ ३१ ॥ स तेन पूज्यते यावन्मनसा कर्मणा मया । उवाच तावद्वचनममृतस्यन्दसुन्दरम् ॥ ३२ ॥ शाखाप्रलम्बनपर हे ब्रह्मन्दीर्घतापस । तपः संहर संहारि गृहाणाभिमतं वरम् ॥ ३३ ॥ सप्ताब्धिद्वीपवलया पालयिष्यसि मेदिनीम् । सप्तवर्षसहस्राणि देहेनानेन धर्मतः ॥ ३४ ॥ एवं समीहितं दत्त्वा स द्वितीयो दिवाकरः । गन्तुमस्तमथार्काब्धिमविशत्प्रोदितो यतः ॥ ३५ ॥ तस्मिन्याते मया प्रोक्तं तस्य शाखातपस्विनः । श्रुतदृष्टानुभूताग्र्यवरदस्य विवेकिनः ॥ ३६ ॥ संप्राप्ताभिमतं ब्रह्मंस्तरुशाखावलम्बनम् । तपस्त्यक्त्वा यथाप्राप्तं व्यवहारं समाचर ॥ ३७ ॥ एवमङ्गीकृतवतः पादौ तस्य मया ततः । मुक्तौ विटपिनस्तस्मादालानात्कालभाविव ॥ ३८ ॥ स्नातः पवित्रहस्तोऽसौ चक्रे जप्त्वाघमर्षणम् । फलेन पुण्यलब्धेन विटपाद्व्रतपारणम् ॥ ३९ ॥ तत्पुण्यवशतः प्राप्तैः स्वादुभिस्तैस्तरोः फलैः । समाश्वस्तावसंक्षुब्धावावां तत्र दिनत्रयम् ॥ ४० ॥ सप्तद्वीपसमुद्रमुद्रितदिश भोक्तुं समग्रां महीं विप्रः पादपलम्बितेन वपुषा तप्त्वोर्ध्वपादस्तपः । संप्राप्याभिमतं वरं दिनकृतो विश्वस्य चाह्नां त्रयं सार्धं मत्सुहृदा स्वमेवसदनं गन्तुं प्रवृत्तोऽभवत् ॥ ४१ ॥

हिन्दी अर्थ

अनेक दीप प्रभाओ के एकवद्‌ भान की तरह एक ही मायाशक्ति का अनेकधा भान हो सकता है, यह कहते है । जैसे बहुत दीपकोवाले घर में बहुत-सी छायाएँ (कान्तियाँ) एकवत्‌ प्रतीत होती हैं वैसे ही सर्वशक्ति परमात्मा की एक शक्ति (माया) भी अनेकरूप प्रतीत होती हे । आकाश में भ्रान्ति से वृक्ष-समूह के स्फुरण की भाँति इस ब्रह्मरूप समुद्र मेँ जो सीकर-स्फुरण है वही यह सृष्टि है । अन्तर केवल इतना ही है कि आकाश में जो वृक्ष-समूह है वह आकाशधर्म शून्यता से अनुविद्धरूप से स्फुरण न होने के कारण अत्यन्त भिन्नरूप है और ब्रह्म समुद्र मेँ यह स्फुरित हो रहा सर्गविन्दु किंचिन्मात्र भी भिन्न नहीं हे