Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 163, Verses 29–56

जीवादिकचनं त्वत्र यद्भातीदं तदेव तत् । शून्यतैव भवेद्व्योम वार्येवावर्तवृत्तयः ॥ २९ ॥ यथावयविनो रूपमेकं सावयवं भवेत् । एकं जीवाद्यवयवं ब्रह्मानवयवं तथा ॥ ३० ॥ आभासमात्रं दृश्यात्म चिन्मात्रं शान्तमव्ययम् । स्थितमास्थाः किमेतस्मिन्स्वभावे स्वे विचार्यते ॥ ३१ ॥ नाद्यन्तमन्तःकलनाः काश्चित्सन्ति परे पदे । तद्रूपमेवाविद्येयं नाविद्या त्विह विद्यते ॥ ३२ ॥ जीवः स्वप्नाद्विशञ्जाग्रज्जाग्रतः स्वप्नमाविशन् । प्रबुद्धो वास्त्वबुद्धो वाप्येकरूपतया स्थितः ॥ ३३ ॥ स्थिते सुषुप्ततुर्ये द्वे सदा स्वप्नेऽथ जाग्रति । जाग्रत्स्वप्नावेकमेव तुर्यं वेत्ति तु बुद्धधीः ॥ ३४ ॥ जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च सर्वं तुर्यं प्रबोधिनः । नाविद्या विद्यते तस्य द्वयस्थोऽप्येव सोऽद्वयः ॥ ३५ ॥ द्वैतमद्वैतमित्येतदहंत्वमिदमित्यपि । निरविद्यस्य कलना कुतः काप्यम्बरं कुतः ॥ ३६ ॥ द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर्वाक्यसंदर्भविभ्रमैः । क्रीडन्त्यबुद्धाः शिशवो बोधवृद्धा हसन्ति तान् ॥ ३७ ॥ द्वैताद्वैतविवादेहा हृदयाकाशमञ्जरी । विनैतयेह नोदेति प्रबोधाकाशमार्जनम् ॥ ३८ ॥ सुहृद्भूत्वा विवादेन द्वैताद्वैतविचारणा । कृता हृदयगेहेऽन्तरविद्याभस्ममार्जनी ॥ ३९ ॥ तच्चित्तास्तद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च तन्नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ४० ॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । जायते बुद्धियोगोऽसौ येन ते यान्ति तत्पदम् ॥ ४१ ॥ किलोपकुरुते यत्नात्तृणमात्रावगोपने । कथं सिध्यत्ययत्नेन त्रैलोक्यगणगोपनम् ॥ ४२ ॥ अध्यात्मव्यसनोन्मुक्तं ततं हृत्स्थाऽधमाऽप्रभु । उपहासास्पदं यस्या जगदप्युत्तमस्थितेः ॥ ४३ ॥ किं नामेदं किल सुखं यद्राज्यादिमनोङ्कुरम् । तत्त्वज्ञानैकविश्रान्तौ देवराजपदं तृणम् ॥ ४४ ॥ सुप्ताः प्रबुद्धाः पश्यन्ति दृश्यं दृश्ये रता यथा । तथा दृश्येऽरताः शान्ताः सन्तः पश्यन्ति तत्पदम् ॥ ४५ ॥ विना यत्नभरेणेदं न कदाचन सिद्ध्यति । महतोऽभ्यासवृक्षस्य फलं विद्धि परं पदम् ॥ ४६ ॥ इदं बहूक्तमेतेन किमेतेनेति दुर्मतिः । न ग्राह्यैतावताप्युक्ते नादत्ते नेदमज्ञधीः ॥ ४७ ॥ भूयोभूयः परावृत्त्या चिरमास्वाद्यते यदि । श्रूयते कथ्यते चेदं तज्ज्ञेनाज्ञेन भूयते ॥ ४८ ॥ यस्त्वेकवारमालोक्य दृष्टमित्येव संत्यजेत् । इदं स नाम शास्त्रेभ्यो भस्माप्याप्नोति नाधमः ॥ ४९ ॥ इदमुत्तममाख्यानमध्येयं वेदवत्सदा । व्याख्येयं पूजनीयं च पुरुषार्थफलप्रदम् ॥ ५० ॥ यदस्मात्प्राप्यते शास्त्रात्तत्तद्वेदादवाप्यते । अस्मिन्ज्ञाते क्रिया ज्ञानं द्वयं याति पवित्रताम् ॥ ५१ ॥ वेदान्ततर्कसिद्धान्तस्त्वस्मिन्ज्ञाते च बुध्यते । इदमुत्तममाख्यानं व्याख्यातं शास्त्रदृष्टिषु ॥ ५२ ॥ कारुण्याद्भवतामेतदहं वच्मि न मायया । भवन्तस्त्ववगच्छन्ति मायामेतद्विचार्यताम् ॥ ५३ ॥ अस्माच्छास्त्रवराद्वोधा जायन्ते ये विचारितात् । लवणैर्व्यञ्जनानीव भान्ति शास्त्रान्तराणि तैः ॥ ५४ ॥ अनार्यमिदमाख्यानमित्यनादृत्य दृश्यधीः । मा भवंत्वात्महन्तारो भवन्तो भवभागिनः ॥ ५५ ॥ तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति । यथा भवन्तो विविचारवन्तस्तथानिशं मा भवताज्ञताप्त्यै ॥ ५६ ॥