Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 103, Verses 70–99

जडस्य बुद्धिपूर्वेहा मरुतो नास्ति तां विना । न संभवत्यणुचयो नान्यत्कर्तोपपद्यते ॥ ७० ॥ वयमात्मान एवेमे खात्मानः खात्मका जनाः । तथा स्थिता यथा स्वप्ने भवतां स्वप्नमानवाः ॥ ७१ ॥ तस्मान्न जायते किंचिद्विश्वं नापि च विद्यते । इत्थं चिन्नभ एवाच्छं प्रकचत्यात्मनात्मनि ॥ ७२ ॥ विश्वाकाशं चिदाकाशे विष्वग्विश्रान्तिमागतम् । स्पन्दो द्रवत्वं शून्यत्वमनिलेऽम्भसि खे यथा ॥ ७३ ॥ देशाद्देशान्तरप्राप्तौ निमेषेणातिदूरतः । संविदो यद्वपुर्मध्ये चिद्व्योम्नो विद्धि तद्वपुः ॥ ७४ ॥ स स्वभावो हि सर्वेषामर्थानां ते च तन्मयाः । तादृशास्तन्नभोरूपास्तेन विश्वमतो नभः ॥ ७५ ॥ स्वभावस्य परा वृत्तिर्मनागेवाशु तस्य सा । स्वभावादविभिन्नैव सेदं जगदिति स्थिता ॥ ७६ ॥ जगच्चिन्नभसोस्तस्मान्न कदाचन भिन्नता । एकमेव द्वयो रूपं पवनस्पन्दयोरिव ॥ ७७ ॥ देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्ये हि यद्वपुः । शान्ताशेषविशेषात्म तन्मुख्यं नेतरद्विदुः ॥ ७८ ॥ स स्वभावोऽङ्ग भूतानां तत्र तिष्ठन्ति पण्डिताः । तस्मान्न विचलन्त्येते नित्यध्यानाद्धरादयः ॥ ७९ ॥ आभासाकाशमेवेदं भामात्रमवभासनम् । विश्वमाकाररहितं स्वभावं विदुरव्ययम् ॥ ८० ॥ न जायते न म्रियते न भूत्वा भावि कुत्रचित् । अनन्यदेव चिद्व्योम्नः शून्यत्वमिव खाज्जगत् ॥ ८१ ॥ न विश्वमस्ति नैवासीन्न च नाम भविष्यति । इदमाभासते शान्तं चिद्व्योम परमात्मनि ॥ ८२ ॥ चिन्मात्रमेव कचति स्वप्ने पुरतया यथा । तथैव जाग्रदाख्येऽस्मिन्स स्वप्ने कचति स्वयम् ॥ ८३ ॥ सर्गादावेव भावानामसत्तेत्यस्ति देहकः । कुतस्तस्माच्छरीरत्वं स्वप्न एव नभश्चितेः ॥ ८४ ॥ स्वयंभ्वाख्यं शरीरं स्वं पूर्वः स्वप्नो महाचितेः । इत उत्थानास्तदनु स्वप्नात्स्वप्नान्तरं वयम् ॥ ८५ ॥ गण्डस्योपरि जातानां स्फोटानामत एव नः । परमेण प्रयत्नेन न मनो नाम यास्यति ॥ ८६ ॥ ब्रह्मैवासत्यपुरुषः सत्यवच्चानुभूयते । स्थितं ततःप्रभृत्येव न त्वलीकमिदं ततम् ॥ ८७ ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमलीकं जायते जगत् । यथा स्वप्ने तथालीकमेवमाशु विनश्यति ॥ ८८ ॥ चिद्व्योमैवैत्य विश्वत्वं यथा स्वप्ने विनश्यति । अनुदित्वैव विश्वत्वं जाग्रदाख्ये तथैव च ॥ ८९ ॥ अनुभूतमलीकं चाप्यलीकं सत्यवत्स्थितम् । संविदेव यथा स्वप्ने नगरादितयोदिता ॥ ९० ॥ साकारेव निराकारा स्थिता तद्वज्जगत्तया । संविदाकाशमाकाशादणु मेरोरणुर्यथा ॥ ९१ ॥ किल यत्तस्य नाम स्यादाकाशादणुता कुतः । कारणाभावतोऽन्यस्य नाकार उपपद्यते ॥ ९२ ॥ सर्गादावेव योऽजातो जातोऽयं जगतः कुतः । यदेव वेदनाकाशे पुरं स्वप्ने तदेव नः ॥ ९३ ॥ भेदः स्वप्नाद्रिचिद्व्योम्नोर्न शून्याम्बरयोरिव । यदेव चिन्नभो नाभ तदेव स्वप्नपत्तनम् ॥ ९४ ॥ यदेव स्पन्दनं नाम स एव पवनो यथा । स्पन्दास्पन्दैकरूपात्मा वायुर्व्योमोपमो यथा ॥ ९५ ॥ तस्माच्चिन्नभ एवेदं जगदाकृति लक्ष्यते । सर्वं शून्यं निरालम्बं भासनं चिद्विवस्वतः ॥ ९६ ॥ शान्तमेवेदमखिलं निरस्तास्तमयोदयम् । सकृद्विभातममलं दृषन्मौनमनामयम् ॥ ९७ ॥ तस्माद्वद कथं भावाः कुतो भावाः क्व भावधीः । क्व द्वैतं क्वैकता क्वाहं क्व भावाः क्व च भावनाः ॥ ९८ ॥ नित्योदितो व्यवहरन्नपि निर्विकारो द्वित्वैक्यमुक्तमतिरुत्तमशीतलोऽन्तः । निर्वाण आस्व विगतामयशुद्धबोधबोधैकतामुपगतोऽङ्ग न सन्ति भावाः ॥ ९९ ॥