Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Purva (Liberation, Part 1), Sarga 85, Verses 1–53

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं शिखिध्वजः पूर्णमठिकायां वने स्थितः । इदानीं श्रृणु चूडाला सा किं कृतवती गृहे ॥ १ ॥ तत्रार्धरात्रसमये दूरं याते शिखिध्वजे । हरिणी ग्रामसुप्तेव चूडाला बुबुधे भयात् ॥ २ ॥ अपश्यत्पतिनिर्हीना शयनं शून्यता गतम् । अभास्करमपूर्णेन्दु शान्तशोभमिवाम्बरम् ॥ ३ ॥ उत्तस्थौ किंचिदाम्लानवदना खेदशालिनी । कुसिक्तेव महावल्ली निरुत्साहाङ्गपल्लवा ॥ ४ ॥ न प्रसन्ना न विमला बभूवाकुलतां गता । दिनश्रीरिव नीहारधूसरा सा व्यतिष्ठत ॥ ५ ॥ क्षणं शय्योपविष्टैव चिन्तयामास चिन्तया । कष्टं राज्यं प्रभुस्त्यक्त्वा वनं यातो गृहादिति ॥ ६ ॥ तन्मयेहाद्य किं कार्यं तत्समीपं व्रजाम्यहम् । भर्तैव गतिरुद्दिष्टा विधिना प्रकृता स्त्रियः ॥ ७ ॥ इति संचिन्त्य भर्तारमनुगन्तुं समुत्थिता । चूडाला वातरन्ध्रेण निर्गत्याम्बरमाययौ ॥ ८ ॥ बभ्रामाम्बरमार्गेण वातस्कन्धेन योगिनी । कुर्वती सिद्धसार्थस्य मुखेनान्येन्दुविभ्रमम् ॥ ९ ॥ ददर्शाथ यथायातं रात्रौ खङ्गधरं पतिम् । भ्रमन्तमेकमेकान्ते वेतालसमयोदितम् ॥ १० ॥ तादृशं पतिमालोक्य स्थित्वा गगनकोटरे । भविष्यच्चिन्तयामास सर्वं भर्तुरखण्डितम् ॥ ११ ॥ यथा येन यदा यत्र यावत्कार्यं यथोदयम् । यथा च निर्वृतिः स्फारा गन्तव्या तेन राघव ॥ १२ ॥ अवश्यं भवितव्यं तद्भर्तुर्दृष्ट्वा पुरः स्थितम् । तदेव संवादयितुं गमनात्सा न्यवर्तत ॥ १३ ॥ आस्तां ममाद्य गमनं काले नातिचिरेण हि । मयास्य पार्श्वे गन्तव्यं नियतेरेष निश्चयः ॥ १४ ॥ इति संचिन्त्य चूडाला प्रविश्यान्तःपुरं पुनः । सुष्वाप शयने शंभोः शिरसीवैन्दवी कला ॥ १५ ॥ केनचित्कारणेनासौ गतः संप्रति भूपतिः । इति पौरं जनं सर्वमाश्वास्यातिष्ठदङ्गना ॥ १६ ॥ राज्यं ररक्ष भर्तुस्तत्क्रमेण समदर्शनात् । यथा कालेन केदारं पक्वं कलमगोपिका ॥ १७ ॥ तयोस्तदाऽवहत्कालो दंपत्योः स्थितयोस्तथा । अदृष्टान्योन्यमुखयो राज्यकाननपालयोः ॥ १८ ॥ जगामाथ दिनं पक्षो मासोऽथ ऋतुवत्सरः । शिखिध्वजस्य विपिने चूडालायाः स्वमन्दिरे ॥ १९ ॥ बहुनात्र किमुक्तेन वर्षाण्यष्टादशाङ्गना । चूडालोवास सदने वनगुच्छे शिखिध्वजः ॥ २० ॥ अथ यातेषु बहुषु वर्षेषु जरसा वृते । शिखिध्वजे महाशैलतटकोटरवासिनि ॥ २१ ॥ भर्तुः कषायपाकं तदालक्ष्य पालितं चिरात् । तदा तस्याथ यातेषु वर्षेषु जरसा वने ॥ २२ ॥ तदा तस्यात्मकार्यस्य भवितव्यतया तथा । भर्तुः समीपगमने मम कालोऽयमित्यथ ॥ २३ ॥ संचिन्त्य मन्दरोपान्तं गन्तुं बुद्धिं चकार सा । चचारान्तःपुराद्रात्रौ ततार नभसः पथम् ॥ २४ ॥ जगाम वातस्कन्धेन गच्छन्ती खे ददर्श सा । कल्पवृक्षांशुकच्छन्नरत्नस्तबकभूषिताः ॥ २५ ॥ नन्दनोद्याननिलया रक्ताः सिद्धाभिसारिकाः । परामृष्टेन्दुशकलान्प्रालेयकणवर्षिणः ॥ २६ ॥ सिद्धोत्तमात्तसौगन्ध्यान्स्पर्शयामास मारुतान् । चन्द्रबिम्बामृताम्भोधेर्महावीचिपरम्पराम् ॥ २७ ॥ अपश्यन्निर्मलज्योत्स्नामम्बरान्तरतां गता । मेघान्तरेण गच्छन्ती मेघलग्नाश्च विद्युतः ॥ २८ ॥ अवियुक्ताः स्वभर्त्रा सा भूयो भूयो व्यलोकयत् । उवाच चात्मनैवाहो यावज्जीवं शरीरिणाम् ॥ २९ ॥ न स्वभावः शमं याति ममाप्युत्कण्ठितं मनः । कदा मृगेन्द्रस्कन्धं तं प्रणयप्रवणं पुनः ॥ ३० ॥ पश्यामि कान्तमित्युक्तं ममाप्युत्कण्ठते मनः । मञ्जरीजालवलितास्तरुं वल्ल्यः स्वकं पतिम् ॥ ३१ ॥ न मुञ्चन्ति क्षणमिति ममाप्युत्कण्ठते मनः । यथेयमग्रजा कान्तमेति सिद्धाभिसारिका ॥ ३२ ॥ तथा कदाहमेष्यामि ममापीति मनः स्थितम् । इमे मन्दाश्च मरुत एते च शशिनः कराः ॥ ३३ ॥ वनराजय एताश्च ममाप्युत्कण्ठयन्त्यहो । हे चित्ताज्ञ मुधैवान्तः किं त्वं ताण्डवितं स्थितम् ॥ ३४ ॥ सा व्योमनिर्मला साधो क्व ते याता विवेकिता । अथवा चित्त भर्तारं स्वं प्रत्युत्कण्ठसे सखे ॥ ३५ ॥ तिष्ठोत्कण्ठाभिवलितं किं समुत्कण्ठितेन मे । किं वृथोत्कण्ठसे वामे भर्ता यातो जरां भवेत् ॥ ३६ ॥ तपस्वी कृशगात्रश्च भवेन्निर्वासनस्तथा । मनो राज्याद्यभोगेभ्यो मन्येऽस्यामूलतां गतम् ॥ ३७ ॥ वासनालतिका प्रावुण्नदी नदगता यथा । एकान्तरत एकात्मा नीरसः शान्तवासनः ॥ ३८ ॥ मन्ये भवति मे भर्ता शुष्कवृक्षसमस्थितिः । तथापि चित्त कोत्कण्ठा भवतोत्कण्ठयान्वितम् ॥ ३९ ॥ मतिमुद्बोध्य योगेन श्लेषयिष्याम्यहं पतिम् । प्रमृष्टकलनं भर्तुः समीकृत्य मनो मुनेः ॥ ४० ॥ राज्य एव नियोक्ष्यामि निवत्स्यावः सुखं चिरम् । अहो नु चिरकालेन मनोरथमिमं शुभम् ॥ ४१ ॥ अहमासादयिष्यामि यद्भर्ता समचिन्तितः । समग्रानन्दवृन्दानामेतदेवोपरि स्थितम् ॥ ४२ ॥ यत्समानमनोवृत्तिसङ्गमास्वादने सुखम् । इति चिन्तयती व्योम्ना चूडालोल्लङ्घ्य पर्वतान् ॥ ४३ ॥ देशानब्दान्दिगन्तांश्च प्राप मन्दरकन्दरम् । अदृश्यैव नभःस्थैव प्रविवेश वनान्तरम् ॥ ४४ ॥ वात्येव पादपलतास्पन्दवेद्यगमागमा । वनैकदेशे कस्मिंश्चित्कृतपर्णोटजे पतिम् ॥ ४५ ॥ दृष्ट्वा योगेन बुबुधे देहान्तरमिवास्थितम् । हारकेयूरकटककुण्डलादिविभूषितः ॥ ४६ ॥ अभवन्मेरुकान्तिर्यस्तमेवात्र ददर्श सा । कृशाङ्गं कृष्णवर्णं च जीर्णपर्णमिव स्थितम् ॥ ४७ ॥ कज्जलाम्बुभरस्नातं भृङ्गीशमिव निस्पृहम् । चीराम्बरधरं शान्तमेकाकिनमवस्थितम् ॥ ४८ ॥ स्थलीनिषण्णं पुष्पाणि ग्रथयन्तं जटाङ्कितम् । तमालोक्यानवद्याङ्गी चूडाला पीवरस्तनी ॥ ४९ ॥ किंचिज्जातविषादैवमुवाचात्मनि चेतसा । अहो नु विषमं मौर्ख्यं तदनात्मज्ञतात्मकम् ॥ ५० ॥ एवंविधाः समायान्ति दशा मौर्ख्यप्रसादतः । अयं स राजा लक्ष्मीवान्यतो मेऽतिप्रियः पतिः ॥ ५१ ॥ हृदि मोहघनक्षुऽण्णामिमामभ्यागतो दशाम् । तदवश्यमिहाद्यैव नाथं विदितवेद्यताम् ॥ ५२ ॥ नयाम्यत्र न संदेहो भोगमोक्षश्रियं तथा । इदं रूपं परित्यज्य रूपेणान्येन केनचित् ॥ ५३ ॥