Yoga Vasistha — Upashama Prakarana (Dissolution), Sarga 71, Verses 32–72

यथा शीतोष्णयोरैक्यं कथास्वपि न दृश्यते । जडप्रकाशयोः श्लेषो न तथात्मशरीरयोः ॥ ३२ ॥ देहश्चलति वातेन तेनैवायाति गच्छति । शब्दं करोति वातेन देहनाडीविलासिना ॥ ३३ ॥ शब्दः कचटतप्रायः स्फुरत्यन्तः समीरणैः । यथा प्रजायते वंशाद्देहरन्ध्रात्तथैव हि ॥ ३४ ॥ कनीनिकापरिस्पन्दश्चक्षुःस्पन्दस्य मारुतात् । इन्द्रियस्फुरणात्सैव संवित्केवलमात्मनः ॥ ३५ ॥ आकाशोपलकुड्यादौ सर्वत्रात्मदशा स्थिता । प्रतिबिम्बमिवादर्शे चित्त एवात्र दृश्यते ॥ ३६ ॥ शरीरालयमुत्सृज्य यत्र चित्तविहंगमः । स्ववासनावशाद्याति तत्रैवात्मानुभूयते ॥ ३७ ॥ यत्र पुष्पं तत्र गन्धसंविदः संस्थिता यथा । यत्र चित्तं हि तत्रात्मसंविदः संस्थितास्तथा ॥ ३८ ॥ सर्वत्र स्थितमाकाशमादर्शे प्रतिबिम्बति । यथा तथात्मा सर्वत्र स्थितश्चेतसि दृश्यते ॥ ३९ ॥ अपामवनतं स्थानमास्पदं भूतले यथा । अन्तःकरणमेवात्मसंविदामास्पदं तथा ॥ ४० ॥ सत्यासत्यं जगद्रूपमन्तःकरणबिम्बिता । आत्मसंवित्तनोतीदमालोकमिव सूर्यभा ॥ ४१ ॥ अन्तःकरणमेवातः कारणं भूतसंसृतौ । आत्मा सर्वातिगत्वात्तु कारणं सदकारणम् ॥ ४२ ॥ अविचारणमज्ञानं मौर्ख्यमाहुर्महाधियः । संसारसंसृतौ सारमन्तःकरणकारणम् ॥ ४३ ॥ असम्यक्प्रेक्षणान्मोहाच्चेतःसत्तां गृहीतवत् । संमोहबीजकणिकां तमोऽर्कादिव दृश्यते ॥ ४४ ॥ यथा भूतात्मतत्त्वैकपरिज्ञानेन राघव । असत्तामेत्यलं चेतो दीपेनेव तमः क्षणात् ॥ ४५ ॥ संसारकारणमितः स्वयं चेतो विचारयेत् । जीवोऽन्तःकरणं चित्तं मनश्चेत्यादिनामकम् ॥ ४६ ॥ श्रीराम उवाच । एताः संज्ञाः प्रभो ब्रह्मंश्चेतसो रूढिमागताः । कथमित्येव कथय मयि मानद सिद्धये ॥ ४७ ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वे भावा इमे नित्यमात्मतत्वैकरूपिणः । चित्तात्तरङ्गकगणा जलैककलिता यथा ॥ ४८ ॥ आत्मा स्पन्दैकरूपात्मा स्थितस्तेषु क्वचित्क्वचित् । तरङ्गेषु विलोलेषु पयोधेः सलिलं यथा ॥ ४९ ॥ क्वचिदस्पन्दरूपात्मा स्थितस्तेषु महेश्वरः । तरङ्गत्वमयातेषु जलभावो जलेष्विव ॥ ५० ॥ तत्रोपलादयो भावा अलोलाः स्वात्मनि स्थिताः । सुराफेनवदुत्स्पन्दा लोलास्तु पुरुषादयः ॥ ५१ ॥ तत्र तेषु शरीरेषु सर्वशक्तिस्तदात्मनः । कलिताऽज्ञानकलना तेनाज्ञानमसौ स्थितः ॥ ५२ ॥ तदज्ञानमनन्तात्मभूषितं जीव उच्यते । स संसारे महामोहमायापञ्जरकुञ्जरः ॥ ५३ ॥ जीवनाज्जीव इत्युक्तोऽहंभावः स्यात्त्वहंतया । बुद्धिर्निश्चायकत्वेन संकल्पकलनान्मनः ॥ ५४ ॥ प्रकृतिः प्रकृतित्वेन देहो दिग्धतया स्थितः । जडः प्रकृतिभावेन चेतनः स्वात्मसत्तया ॥ ५५ ॥ जडाजडदृशोर्मध्यं यत्तत्त्वं पारमात्मिकम् । तदेतदेव नानात्वं नानासंज्ञाभिराततम् ॥ ५६ ॥ एवं स्वरूपं जीवस्य बृहदारण्यकादिषु । बहुधा बहुषु प्रोक्तं वेदान्तेषु किलानघ ॥ ५७ ॥ अज्ञैस्त्वेतासु संज्ञासु कुविकल्पकुतार्किकैः । मोहाय केवलं मूढैर्व्यर्थमास्थाः प्रकल्पिताः ॥ ५८ ॥ एवमेष महाबाहो जीवः संसारकारणम् । मूकेनातिवराकेण देहकेनेह किं कृतम् ॥ ५९ ॥ आधाराधेययोरेकनाशे नान्यस्य नष्टता । यथा तथा शरीरादिनाशे नात्मनि नष्टता ॥ ६० ॥ एकपर्णरसे क्षीणे रसो नैति यथा क्षयम् । याति पर्णरसश्चार्करश्मिजालान्तरे यथा ॥ ६१ ॥ शरीरसंक्षये देही न क्षयं याति कस्यचित् । निर्वासनश्चेत्तद्व्योम्नि तिष्ठत्यात्मपदे तथा ॥ ६२ ॥ देहनाशे विनष्टोऽस्मीत्येवं यस्याऽमतेर्भ्रमः । मातुः स्तनतटात्तस्य मन्ये वेताल उत्थितः ॥ ६३ ॥ यस्य ह्यात्यन्तिको नाशः स्यादसावुदितः स्मृतः । चित्तनाशो हि नाशः स्यात्स मोक्ष इति कथ्यते ॥ ६४ ॥ मृतो नष्ट इति प्रोक्तो मन्ये तच्च मृषा ह्यसत् । स देशकालान्तरितो भूत्वा भूत्वानुभूयते ॥ ६५ ॥ इहोह्यन्ते जनैरेवं तरङ्गान्तस्तृणैरिव । मरणव्यपदेशासु देशकालतिरोहितैः ॥ ६६ ॥ वासनावस्थितो जीवो यात्युत्सृज्य शरीरकम् । कपिर्वनतरुं त्यक्त्वा तर्वन्तरमिवास्थितः ॥ ६७ ॥ पुनस्तदपि संत्यज्य गच्छत्यन्यदपि क्षणात् । अन्यस्मिन्वितते देशे कालेऽन्यस्मिंश्च राघव ॥ ६८ ॥ इतश्चेतश्च नीयन्ते जीवा वासनया स्वया । चिरं तदपिजीविन्या धूर्त्या धात्र्यैव बालकाः ॥ ६९ ॥ वासनारज्जुवलिता जीर्णाः पर्वतकुक्षिषु । जरयन्त्यतिदुःखेन जीवितं जीवजीविकाः ॥ ७० ॥ जरठजरदुपोढदुःखभाराः परिणतिजर्जरजीविताश्च सत्यः । हृदयजनितवासनानुवृत्त्या नरकभरे जनताश्चिरं पतन्ति ॥ ७१ ॥ श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम ॥ ७२ ॥