Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 171, Verses 22–56

त्यक्त्वा पूर्वापरे कोट्यौ मध्ये यत्संविदो वपुः । स स्वभावः परो ज्ञेयो जगत्पयसि संज्ञितः ॥ २२ ॥ देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विद्धि मध्यमसंविदः । जगदित्यपरं नाम स्वरूपादच्युतात्मनः ॥ २३ ॥ आदिसर्गात्प्रभृत्येव दृश्यमुत्पन्नमेव नो । यन्नाम तदिहास्तीति मायाशम्बरडम्बरः ॥ २४ ॥ कष्टं नास्त्येव यद्दृश्यं तदप्यस्तीति संस्थितम् । यदप्यस्ति परं ब्रह्म कष्टं नास्तीति तत्स्थितम् ॥ २५ ॥ अब्रह्मण्यं क्व गच्छामि विपरीतमतो जगत् । असदृश्यं सदित्युक्तं ब्रह्मैवं नावगम्यते ॥ २६ ॥ न चोत्पन्नं न चाभाति दृश्यं किंचन कुत्रचित् । यदिदं भाति तद्ब्रह्म व्योमैव कचति स्वयम् ॥ २७ ॥ यथा मणिः प्रकचति स्वभासाऽव्यतिरिक्तया । आत्मनोऽनन्यया सृष्ट्या चिद्व्योम कचितं तथा ॥ २८ ॥ तस्मिन्नेव पदे शान्ते तपत्येष दिवाकरः । तस्यैवावयवश्चैव न नामान्योऽस्ति भास्करः ॥ २९ ॥ स्थितोऽपि तत्र न तपत्यर्को न च निशाकरः । प्रकाशयति देवोऽसावर्कं नार्कस्तमीश्वरम् ॥ ३० ॥ तस्य भासा विभातीदं तदहो दृश्यमण्डलम् । सर्वचन्द्रार्कवह्नीनां पदार्थानां स दीपकः ॥ ३१ ॥ स साकारो निराकार इति शब्दार्थकल्पना । खपुष्पवदसद्रूपा न संभवति तद्विदाम् ॥ ३२ ॥ साङ्गभूतो यथैकोऽणुर्भाति जीवार्कतेजसि । न भान्ति भान्ति वा तत्र तथा सूर्यादयोऽणवः ॥ ३३ ॥ चिन्मात्राकाशरत्नस्य सृष्टयोऽर्कादिसंयुताः । या भासस्ताः कथं तस्माद्व्यतिरिक्ताः स्युरुच्यताम् ॥ ३४ ॥ चिन्मात्रेणापि रहितं शून्यत्वेनापि वर्जितम् । पदं सर्वात्मरिक्तं तत्सर्वार्थैश्च समन्वितम् ॥ ३५ ॥ पृथ्व्यादीन्यपि सन्त्येव तत्र सन्ति न कानिचित् । जीवन्तोऽपि न विद्यन्ते जीवास्तत्र च केचन ॥ ३६ ॥ अत्यजन्तो द्वयस्थौल्यं तत्रैते परमाणवः । स्वरूपमत्यजद्द्वैतमैक्यं वात्र न किंचन ॥ ३७ ॥ किंचिदत्र न किंचिद्वै न किंचिच्च न किंचन । किंचिन्न किंचिदित्येषा कलनात्रातिदूरगा ॥ ३८ ॥ एका निरन्तरानन्ता नित्यमत्याततात्मना । चिन्मात्रव्योमसत्तैव जगन्नाम्नात्मनि स्थिता ॥ ३९ ॥ एकं चेत्यं त्यक्तवत्या अप्राप्तायाश्चितोऽपरम् । यद्रूपं जगतो रूपमस्य नानात्मनोऽपि तत् ॥ ४० ॥ नानेवेदमनानैव चिद्व्योमैवेदमाततम् । भूतपञ्चकरूपेण स्वप्ने चितिरिव स्थितम् ॥ ४१ ॥ सुषुप्ताद्विशतः स्वप्नं सुषुप्तस्थैव चिद्यथा । यथा स्थितैव स्वप्नत्वमेत्येवं सर्गतामिमाम् ॥ ४२ ॥ यादृक्सुषुप्तं स्वप्नस्तु तादृगेव तथैव च । जाग्रत्तुर्यं तथैवेदमतो व्योमसमं जगत् ॥ ४३ ॥ जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च तुर्यमेवाखिलं स्थितम् । तत्त्वविद्गोत्रमूढस्तु यद्वै वेत्ति न वेद्मि तत् ॥ ४४ ॥ जडानामजडानां यः सर्वार्थानामनारतम् । दुर्लक्ष्यपरिणामोऽन्तर्मनोबुद्ध्यादिवर्जितः ॥ ४५ ॥ सुशुद्धायाश्चितो रूपं पदार्थास्तन्मयाश्च ते । ते वसन्ति न सद्रूपास्तदेव हि तथा स्थितम् ॥ ४६ ॥ परिणामादिशब्दार्थदृशामत इहानघ । उपदेशार्थमुक्तीनां गन्धोऽप्येवं न विद्यते ॥ ४७ ॥ आदिसर्गात्प्रभृत्येव महासत्तात्मनात्मनि । चिन्मात्रपरमाकाशं स्थितमेकं महात्मनः ॥ ४८ ॥ प्रपूर्णैकात्मनि प्रख्या सा सर्वव्यापिनी चितिः । स्थिता तयात्मन्येवान्तर्जगदित्यभिधाः कृताः ॥ ४९ ॥ परिज्ञाते यथा स्वप्ने स्वाङ्गीकारात्सुखं सुखम् । अनङ्गीकारतो दुःखं सदुःखं भवति क्षणात् ॥ ५० ॥ गच्छतस्तिष्ठतश्चैव जाग्रतः स्वपतस्तथा । नित्यमेकं समाधानं स्थितं शान्तस्य तद्विदः ॥ ५१ ॥ भेदेऽप्यभेदनिष्ठस्य दुःखेऽपि हि सुखस्थितेः । सतोऽप्येवासतो ज्ञस्य किमन्यदवशिष्यते ॥ ५२ ॥ न संत्यजति नादत्ते किंचिद्व्यवहरन्नपि । हृदयेन बहिःकार्येऽकार्यं एवावतिष्ठते ॥ ५३ ॥ यथा हिमस्य शीतत्वं वह्नेरौष्ण्यं तथेदृशः । स्वभावोऽस्य भवेन्नित्यं न त्वाहार्यो गुणोऽस्य सः ॥ ५४ ॥ यस्य त्वेष स्वभावः स्यान्न नाम न स तत्त्ववित् । एतदेवाज्ञताचिह्नं यदिच्छा प्रकृतेतरा ॥ ५५ ॥ आश्वस्तान्तःकरणः क्षीणविकल्पः स्वरूपसारमयः । परमशमामृततृप्तस्तिष्ठति विद्वान्निरावरणः ॥ ५६ ॥