Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 143, Verses 45–83

अलीकजालमेवं खे पश्यन्प्रत्येकमास्थितः । पश्यत्याचारयत्यत्ति किंचित्कश्चिन्न कस्यचित् ॥ ४५ ॥ इत्येवं जगतां सन्ति कोटीनां कोटिकोटयः । परिज्ञातास्तु ता ब्रह्म केवलं दृश्यमन्यथा ॥ ४६ ॥ ताभिर्न कस्यचित्किंचिदावृतं न च सन्ति ताः । तासां च वेत्ति प्रत्येकमिदमेव जगत्त्विति ॥ ४७ ॥ भूतानि तासां प्रत्येकं तथैवान्योन्यमास्थिते । सत्यान्येवासत्यदृष्ट्या सत्यदृष्ट्या त्वजं पदम् ॥ ४८ ॥ सद्यद्विदितवेद्यस्य तदज्ञस्यासदक्षयम् । असद्यत्संप्रबुद्धस्य तत्सदज्ञस्य सुस्फुटम् ॥ ४९ ॥ चितेर्यद्यद्यथा भानं तत्तत्सत्यं यथा यतः । सद्रूपाणि समग्राणि भूतानीमान्यतो मिथः ॥ ५० ॥ चिद्व्योम्नि स्वप्नसंवित्तिर्या सैव जगदुच्यते । सुषुप्तं प्रलयः प्रोक्तस्तस्मान्न्यायोऽयमेव सन् ॥ ५१ ॥ संविन्मात्रविनिर्णेयं कान्यता नान्यता कथा । यथासंवेदनं भाते वस्त्वौघे क्व द्वितैकते ॥ ५२ ॥ तदेवेदमिदं ज्ञप्तेस्तदेवेदं भवत्यलम् । तदेवैतत्तदेवेति भवेज्ज्ञप्तेरसत्यतः ॥ ५३ ॥ तच्चेदर्थस्ततो ज्ञप्तेर्नायं तस्याः पृथक् स्थितः । स्थिते ज्ञप्त्यात्मनि त्वर्थे त्वज्ञप्त्यायं ततो व्रजेत् ॥ ५४ ॥ ज्ञानं यदेव तज्ज्ञेयं ज्ञेयस्यासंभवात्पृथक् । यथा ज्ञानमतो ज्ञेयं तनोत्यात्मानमात्मना ॥ ५५ ॥ पश्यन्तोऽपि मिलन्तोऽपि पृथक्सर्गा न किंचन । सत एवासतो ज्ञस्य मूर्खज्ञातांस्तु वेद्मि नो ॥ ५६ ॥ एकं प्रबोधतः सर्वे चिन्मात्रं तावदात्मखम् । तदेवानेकसंवित्त्या सहस्रं चिज्जडात्मनाम् ॥ ५७ ॥ एकं तथा च चिन्मात्रं स्वप्ने लक्षात्म तिष्ठति । पुनर्लक्षात्म तत्स्वप्नादेकमास्ते सुषुप्तके ॥ ५८ ॥ एकैव संविन्नानात्वं नृलक्षत्वं च गच्छति । शून्यत्वं च तथार्थत्वं स्वप्नसंकल्पयोरिव ॥ ६० ॥ इदमप्रतिघं सर्वं किल वेदनमात्रकम् । शुद्धं तद्वद्यथा यत्र भाति तत्र तथा भवेत् ॥ ६१ ॥ एकैव संवित्सर्गादौ भवत्यग्न्यम्बुखादिकम् । पृथ्व्यादि तावत्सर्गार्थं स्वप्नसंकल्पयोरिव ॥ ६२ ॥ संविदाकाशरूपैव भाति पृथ्व्यादिनामिका । यत्तदेव खमेवेदं जगदित्येव भासते ॥ ६३ ॥ संवित्सप्रतिघं भाति भाति चाप्रतिघं तथा । न वस्तुतस्तु प्रतिघा संवित्सान्ते निवर्तते ॥ ६४ ॥ यासि पूर्वां पश्चिमां च दिशं वेत्सि चिरं विदन् । प्रतिघं नाम ते नास्ति न च सप्रतिघा क्वचित् ॥ ६५ ॥ दृष्टं संकल्पितं चार्थं सहाभ्यस्यति यश्चिरम् । सोऽवश्यं तदाप्नोति न चेच्छान्तो निवर्तते ॥ ६६ ॥ यासि पूर्वां पश्चिमां च दिशं वेति चिरं विदन् । य आस्ते यात्यसौ तत्तामन्यस्त्यक्त्वा तु नेतराम् ॥ ६७ ॥ दृष्टः संकल्पितश्चार्थः स्यामित्यचलसंविदः । द्वयं भवेद्वयं नश्यत्यन्यस्याचलसंविदः ॥ ६८ ॥ दक्षिणादुत्तरां वाशां यामीत्यचलसंविदः । द्वयं भवेद्द्वयं नश्यत्यन्यस्याचलसंविदः ॥ ६९ ॥ खे पुरं स्यां भुवि मृगः स्यामित्यचलसंविदः । द्वयं भवेद्वयं नश्यत्यन्यदन्यत्तु तज्जगत् ॥ ७० ॥ एकं प्रबोधतः सर्वं चिन्मात्रं तावदात्मखम् । तदेवानेकसंवित्त्या सहस्रं चिज्जडात्मनाम् ॥ ७१ ॥ शरीरमस्त्वप्रतिघमथ सप्रतिघं च वा । स्वप्नात्मकोऽयं संसारो जीवस्येह परत्र च ॥ ७२ ॥ एतन्म्लेच्छादिदेशेषु मृतानां दर्शनात्पुनः । स्मृतिपूर्वं च कथनात्प्रत्यक्षमनुभूयते ॥ ७३ ॥ ये मृता भस्मसाज्जाता म्लेच्छदेशेषु ते पुनः । आगत्य कथयित्वार्थं गच्छन्त्यप्रतिघात्मकाः ॥ ७४ ॥ एष चेज्जीवतो धर्मस्तद्देशान्तरगे जने । मृत इत्येव बुद्धेऽर्थे कस्मान्नैव प्रवर्तते ॥ ७५ ॥ जीवधर्मः सोऽपि संश्चेन्मृतधर्मोऽपि किं न सन् । यादृगनुभवस्त्वस्मिन्समे न्यायद्वये स्थिते ॥ ७६ ॥ स्वप्नवज्जगदाभानमित्येवं सत्यखण्डितम् । आर्यानुभवशास्त्राणामनेनास्त्येकवाक्यता ॥ ७७ ॥ दृष्टिजालं जनौघानां पश्यतामिन्दुमन्दिरे । यादृगप्रतिघं तादृग्जगत्सदसदात्मकम् ॥ ७८ ॥ सन्मात्रमात्रानुविधमच्छानुभवमात्रकम् । चिन्मात्रं भानमात्रात्म सर्वार्थात्मार्थवर्जितम् ॥ ७९ ॥ सर्वमप्रतिघं शान्तं जगदेकं चिदम्बरे । अनिङ्गनमनाभासमात्मन्येवात्मनास्यताम् ॥ ८० ॥ अचला संविदेवास्ते स्थिरं कृत्वा यथा यथा । तथा तथा भवत्याशु किमसत्किं च वापि सत् ॥ ८१ ॥ शरीराण्यथ कर्माणि दुःखानि च सुखानि च । यथा स्थितान्युपायान्तु यान्तु वा कस्य किं ग्रहः ॥ ८२ ॥ इत्थमस्तु सदथान्यथास्तु वा मैव भूद्भवतु कोऽत्र संभ्रमः । मुञ्च फल्गुनि फले फलावहं बुद्धवानसि कृतं परिभ्रमैः ॥ ८३ ॥