Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 116, Verses 56–81

उन्मत्तमत्तपतनोन्मुखधावमानमानाधिकान्विषयवीथिषु दत्तमूर्तिः । यन्मन्यते तृणलवाग्र विलोकयेच्छासत्त्वं जडत्वमुत वास्य विचार्यतां तत् ॥ ५६ ॥ कोलाहलः समानेऽपि तिर्यक्त्वे क्षुब्धमानसैः । अन्यथा सह्यते सिंहैर्मीलितैरन्यथा श्वभिः ॥ ५७ ॥ नित्याशुचे प्रियजने भषणैकनिष्ठ रथ्यान्तरभ्रमणनीतसमस्तकाल । कौलेयकाशयसमानतयैव मन्ये मूर्खेण केनचिदहो बत शिक्षितोसि ॥ ५८ ॥ नित्यं सर्वं जगदसदृशं कुर्वतोच्चैर्विधात्रा दौहित्रेऽस्मिञ्छुनि समदृशे निर्मितं सर्वमेव । वासोऽमेध्यावकरकुहरे भोजनं गूथपूयं सर्वालोके कुरतिकुरतिः सर्वनिन्द्यं शरीरम् ॥ ५९ ॥ त्वत्तः कोऽधम इत्युदीरितवते श्वोवाच हासान्वितं मत्तो मौर्ख्यममेध्यमान्ध्यमशुभं यः सेवते सोधिकः शौर्यं भक्तिरकृत्रिमा धृतिरिति श्रीमान्गुणो योस्ति मे मूर्खादेष गुणः प्रयत्ननिचयैरन्विष्य नो लभ्यते ॥ ६० ॥ भुङ्क्तेऽमेध्यममेध्य एव रमते नित्यं महावस्करे तूष्णीमत्ति सचेतनं कृतरतिर्निश्चेतनं कृन्तति । सर्वैरेत्य रते शुनीविवलिते लोष्टैर्जनैस्ताड्यते धात्रा खेलसमन्वितस्थितिरलं लोके कृतो नेश्वरः ॥ ६१ ॥ लिङ्गस्योर्ध्वं रटत्काक आत्मानं दर्शयत्ययम् । सर्वाधःपातकोत्तुङ्गगतं पश्यत मामिति ॥ ६२ ॥ काकक कटुकल्कारव कवलितगुणकर्दमे भ्रमन्सरसि । अन्तरयसि मधुपरवं यदतो मे शिरसि फलभूतः ॥ ६३ ॥ कवलयति नरकनिकरं परिहरति मृणालिकां ध्वाङ्क्षः । यदतोऽस्तु मा स्मयस्ते स्वभ्यस्तं सर्वदा स्वदते ॥ ६४ ॥ विविधवनकुसुमकेसरधवलवपुर्हस इव दृष्टः । काकः कृमिकुलकवलं क्लिन्नमथो कवलयन् ज्ञातः ॥ ६५ ॥ तुल्यवर्णच्छदैः कृष्णः संगतैः किल कोकिलैः । केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ॥ ६६ ॥ अरण्यान्या मृदः स्थाणौ स्थितः काको निरीक्षते । चैत्याद्दशदिशश्चोरो निशि सुप्ते जने यथा ॥ ६७ ॥ सरभससारसविदलत्पुष्करमकरन्दसुन्दरे सरसि । कथमिह विहरति काकः स्फुरदवकरनिकरधूसरस्कन्धः ॥ ६८ ॥ हा कष्टमिष्टवपुषि स्फुटपुण्डरीककोशे कषाहननयोग्यमुखः पिशाचः । पश्यैष काक उपविश्य कुपल्वलेऽस्मिन् लीलाःकरोति विविधाः सह राजहंसैः ॥ ६९ ॥ हे काक कर्कशरव क्रकचैकचिह्न तादृक्स्वशङ्कनमपि क्व नु तेऽद्य यातम् । कस्मादनर्थकमिदं पिकपाकमेकपुत्राशया तदपि ते ह्युपहाससिद्ध्यै ॥ ७० ॥ आलोक्य पङ्कजवने सविलासवन्तं काकं कलङ्कसदृशं भृशमारटन्तम् । हा कष्टशब्दशतनष्टविचेष्टितो यो नो रोदिति क्रकचकेन विदार्यतां सः ॥ ७१ ॥ विशरारुशरारुमये वकमद्गुघने च पल्वले चपलाः । स्युर्यदि कौशिककाकास्तत्स्यादेषा समन्विता गोष्ठी ॥ ७२ ॥ कोकिलः काकसंघातैः समसंवरणाकृतिः । गदितैर्व्यक्ततामेति सभायामिव पण्डितः ॥ ७३ ॥ मृदुकुसुमाङ्कुरदलनं सोढुमलं कोकिलस्य कुसुमलता । न तु कङ्कगृध्रमद्गुकबककुक्कुटवायसादीनाम् ॥ ७४ ॥ श्रोत्रोत्सवं तव कलं कलकण्ठ कोऽत्र नादं श्रृणोति रतिविग्रहसंधिदूतम् । काकैरुलूककलहैरिह गुल्मकेषु क्रेंकारघर्घररवैः श्रुतिरागतास्तम् ॥ ७५ ॥ वाचाकोमलया सुकोकिलशिशुः कल्याणकल्पां कथां सर्वावर्जनमार्जवेन कुरुते यावत्पुरो रागिणाम् । तावन्मत्तनयोऽयमित्यविरतं द्रांकारभीमारवैर्ध्वांक्षेणोपवने निपत्य नभसः सर्वे कृता नीरसाः ॥ ७६ ॥ किं किं कोकिल कूजसि द्रुतरवं हर्षात्समुल्लासितं ग्रीवाकोटरतः प्रवेशय पुनर्मा भूच्चिरं ते भ्रमः । उद्दामैः कुसुमैर्निरन्तरतरं नेदं मधोर्जृम्भितं हेमंतेन कृतास्तुषारनिकरैः शुष्का अमी पादपाः ॥ ७७ ॥ कूजत्कोकिल कोमलं कलरवैर्नित्यं प्रशस्ताकृते केनेदं बत शिक्षितोसि वचनं दुःखप्रदं दुर्भगम् । चैत्रे चित्रनवाङ्कुरे विरहिणी वक्ति त्वया यात्मनः कस्यायं मधुरित्यतस्तव तवेत्युक्तं त्वरोच्चैस्तरोः ॥ ७८ ॥ मौनस्पन्दविहारवर्णवपुषां साम्येऽपि काकव्रजेऽकाकः कोकिल एष कान्तिरुचिरो दूरात्परिज्ञायते । मध्ये मूर्खजनस्य पण्डित इव स्वाकारभव्यक्रियः सर्वो हि प्रथिमानमेति सदृशस्वान्तश्चमत्कारतः ॥ ७९ ॥ भ्रातः कोकिल कूजितैरलमलं नायात्यनर्घ्यो गुणस्तूष्णीमास्व विशीर्णपर्णपटलच्छन्ने क्वचित्कोटरे । उद्दामद्रुमकन्दरे कटुरटत्काकावलीसकुलः कालोयं शिशिरस्य संप्रति सखे नायं वसंतोत्सवः ॥ ८० ॥ चित्रं मातरमेष कोकिलशिशुः संत्यज्य काकीं गतः सैषैनं तुदतीति यावदहमप्याचिन्तयामि क्षणम् । तावत्सोऽपि तथाशु मातृसदृशं श्लिष्टो रसाद्वर्धितुं यामायाति दिशं स्वभावसुभगः सैवास्य माहात्म्यदा ॥ ८१ ॥