Yoga Vasistha — Upashama Prakarana (Dissolution), Sarga 74, Verses 40–91

न तथा सुखयत्यङ्ग संलग्ना वरवर्णिनी । यथा सुखयति स्वान्तमिन्दुशीता निराशता ॥ ४० ॥ न तथेन्दुः सुखयति कण्ठलग्नोऽपि राघव । नैराश्यं सुखयत्यन्तर्यथा सकलशीतलम् ॥ ४१ ॥ पुष्पपूर्णनवलतो न तथा राजते मधुः । यथोदारमतिर्मौनी नैराश्यसममानसः ॥ ४२ ॥ न हिमाद्रेर्न मुक्ताभ्यो न रम्भाभ्यो न चन्दनात् । न च चन्द्रमसः शैत्यं नैराश्याद्यदवाप्यते ॥ ४३ ॥ अपि राज्यादपि स्वर्गादपीन्दोरपि माधवात् । अपि कान्तासमासङ्गान्नैराश्यं परमं सुखम् ॥ ४४ ॥ तृणवन्नोपकुर्वन्ति यत्र त्रिभुवनश्रियः । सा परा निर्वृतिः साधो नैराश्यादुपलभ्यते ॥ ४५ ॥ आपत्करञ्जपरशुं पराया निर्वृतेः पदम् । पुष्पगुच्छं शमतरोरालम्बस्व निराशताम् ॥ ४६ ॥ गोष्पदं पृथिवी मेरुः स्थाणुराशाः समुद्गिकाः । तृणं त्रिभुवनं राम नैराश्यालंकृताकृतेः ॥ ४७ ॥ दानादानसमाहारविहारविभवादिकाः । क्रिया जगति हस्यन्ते निराशैः पुरुषोत्तमैः ॥ ४८ ॥ पदं यस्य न बध्नाति कदाचित्कलना हृदि । तृणीकृतत्रिभुवनः केनासावुपमीयते ॥ ४९ ॥ इदमेवास्त्विदं मास्तु ममेति हृदि रञ्जना । न यस्यास्ति तमात्मेशं तोलयन्ति कथं जनाः ॥ ५० ॥ सर्वसंकटपर्यन्तमसंकटमलं सुखम् । सौभाग्यं परमं बुद्धेर्नैराश्यमवलम्ब्यताम् ॥ ५१ ॥ नाशास्तेनत्वमाशानां विद्धि मिथ्याभ्रमं जगत् । वहद्रथस्थदिक्चक्रपरावर्तवदुत्थितम् ॥ ५२ ॥ किं मुह्यसि महाबाहो मूर्खवद्बोधितोऽपि सन् । ममेदं तदयं सोऽहमित्युद्भ्रान्तेन चेतसा ॥ ५३ ॥ आत्मैवेदं जगत्सर्वं नानातेह न विद्यते । एकरूपं जगज्ज्ञात्वा धीरैर्नाम न खिद्यते ॥ ५४ ॥ यथाभूतपदार्थौघदर्शनादेव राघव । परमाश्वासनं बुद्धेर्नैराश्यमधिगच्छति ॥ ५५ ॥ भावाभावविसंवादमुक्तमाद्यन्तयोः स्थितम् । यद्रूपं तत्समालम्ब्य पदार्थानां स्थितिं कुरु ॥ ५६ ॥ वैराग्यवीरमनसो मायेयमतिमोहिनी । पलाय्य याति संसारी मृगी केसरिणो यथा ॥ ५७ ॥ कान्तामुद्दाममदनां लोलां वनलतामिव । जर्जरोपलपाञ्चालीसमां पश्यति धीरधीः ॥ ५८ ॥ भोगा नानन्दयन्त्यन्तः खेदयन्ति न चापदः । दृश्यश्रियो हरन्त्यङ्ग नतमद्रिमिवानिलाः ॥ ५९ ॥ रक्तबालाङ्गनस्यापि ज्ञस्योदारधिया मुनेः । कणशः पांसुतां यान्ति मनसः स्मरसायकाः ॥ ६० ॥ रागद्वेषैः स्वरूपज्ञो नावशः परिकृष्यते । स्पन्द एवास्य नैताभ्यां किमुताक्रमणं भवेत् ॥ ६१ ॥ समदृष्टलतालोलवनितोऽद्रिशिलाकृतिः । रमते नैष भोगेषु पान्थो मरुमहीष्विव ॥ ६२ ॥ अयत्नोपनतं सर्वं लीलयाऽसक्तमानसः । भुङ्क्ते भोगभरं प्राज्ञस्त्वालोकमिव लोचनम् ॥ ६३ ॥ काकतालीयवत्प्राप्ता भोगाली ललनादिका । स्वादिताप्यङ्ग धीरस्य न दुःखाय न तुष्टये ॥ ६४ ॥ सम्यग्दृष्टपथं तज्ज्ञं सुखदुःखमती मनाक् । द्वे वीच्याविव शैलेन्द्रं क्षोभं नेतुं न शक्नुतः ॥ ६५ ॥ हेलयालोकयन्भोगान्मृदुर्दान्तो गतज्वरः । स्वमेव पदमालम्ब्य सर्वभूतान्तरस्थितम् ॥ ६६ ॥ ज्ञस्तिष्ठति गतव्यग्रो व्यग्रेणापि समन्वितः । जगन्ति जनयन्नेव ब्रह्मैवात्मपरायणः ॥ ६७ ॥ आपतत्सु यथाकालं यथादेशं यथाक्रमम् । सुखदुःखेषु न क्षोभमेति भूभृदृतुष्विव ॥ ६८ ॥ मज्जतोऽपि बहुज्ञस्य राम कर्मेन्द्रियभ्रमैः । असक्तमनसो नित्यं न किंचिदपि मज्जति ॥ ६९ ॥ कलंकयन्तःकलङ्केन प्रोच्यते हेम नान्यथा । भावासक्त्या समासक्त उक्तो जन्तुर्हि नान्यथा ॥ ७० ॥ शरीराद्व्यतिरिक्तं ज्ञं पश्यतः प्रविवेकिनः । विकर्तिताङ्गकस्यापि न किंचित्प्रविकर्तितम् ॥ ७१ ॥ सकृत्प्रभातं विमलं यज्ज्ञातं ज्ञातमेव तत् । नहि बन्धुः परिज्ञातः पुनरज्ञाततां व्रजेत् ॥ ७२ ॥ सर्पभ्रान्तौ निवृत्तायां न रज्ज्वां सर्पभावना । पुनरेति यथा प्रावृण्नदी गिरितटाच्च्युता ॥ ७३ ॥ न हेम तापशुद्धाङ्गं स्वभावमलमागतम् । कर्दमे मग्नमपि सत्समादत्ते मलं पुनः ॥ ७४ ॥ क्षीणे स्वहृदयग्रन्थौ न बन्धोऽस्ति पुनर्गुणैः । यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्ते च्युतं फलम् ॥ ७५ ॥ अवच्छेदविचाराभ्यामभितः खण्डशो गतम् । पाषाणं च मणिं चैव संधातुं कस्य शक्तता ॥ ७६ ॥ विज्ञातायामविद्यायां कः पुनः परिमज्जति । परिज्ञाय श्वपाकानां यात्रां कः प्रेक्षते द्विजः ॥ ७७ ॥ शुद्धाम्भसि यथा क्षीरधीर्विचारान्निवर्तते । संसारवासना तद्वद्धीविचारान्निवर्तते ॥ ७८ ॥ मध्वम्बुशङ्कया तावद्विप्रवर्यैः प्रपीयते । यावन्नात्र परिज्ञातं परिज्ञातं प्रहीयते ॥ ७९ ॥ रूपलावण्ययुक्तापि चित्रकान्तेव कामिनी । द्रव्यमात्रसमारम्भात्तत्त्वविद्भिर्विलोक्यते ॥ ८० ॥ यथा मषीकुसुम्भादि स्त्रियाश्चित्रे तथैव हि । जीवत्या अपि केशोष्ठं कस्तां परि किल ग्रहः ॥ ८१ ॥ अनुभूतो गुडः स्वादुरपि दाहविकर्तनैः । न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं तत्त्वालोकस्तथात्मनः ॥ ८२ ॥ परव्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि । तदेवास्वादयत्यन्तः परसङ्गरसायनम् ॥ ८३ ॥ एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः । न शक्यते चालयितुं देवैरपि सवासवैः ॥ ८४ ॥ परव्यसनिनी नारी केन भर्त्रा बलीयसा । विस्मारिता स्वसंकल्पकान्तसङ्गमहोत्सवम् ॥ ८५ ॥ जगत्समरसानन्दचिदालोकावलम्बनम् । केन विस्मार्यते बुद्धिस्तत्त्वज्ञस्य महात्मनः ॥ ८६ ॥ समग्रसुखदुःखाढ्यं व्यवहारमखण्डितम् । कुर्वन्कुलजनायत्तो भर्तृश्वशुरखेदितः ॥ ८७ ॥ यथा संकल्पकान्तेन भवत्यानन्दमन्थरः । वधूलोको व्यसनवान्दुःखवृन्दैर्न बाध्यते ॥ ८८ ॥ तथा विगलिताविद्यो व्यवहारपरोऽप्यलम् । सम्यग्दृष्टिः सदाचारो मुदमेत्यन्तरात्मना ॥ ८९ ॥ छिद्यते न निकृत्ताङ्गो गलदश्रुर्न रोदिति । दह्यते न प्रदग्धोऽपि नष्टोऽपि न विनश्यति ॥ ९० ॥ व्यपगतसुखदुःखसंनिपातो विधिविधुरेष्वपि संकटेष्वचित्तः । विलसतु सदने पुरोत्तमे वा विततगिरौ विपिने तपोवने वा ॥ ९१ ॥