Yoga Vasistha — Upashama Prakarana (Dissolution), Sarga 68, Verses 1–26

श्रीराम उवाच । कीदृशो भगवन्सङ्गः कथं बन्धाय वा नृणाम् । कश्च मोक्षाय कथितः कथं वैष चिकित्स्यते ॥ १ ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच । देहदेहिविभागैकपरित्यागेन भावनात् । देहमात्रे तु विश्वासः सङ्गो बन्धार्ह उच्यते ॥ २ ॥ अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सपर्यन्तत्वनिश्चये । यत्सुखार्थित्वमन्तः स सङ्गो बन्धार्ह उच्यते ॥ ३ ॥ सर्वमात्मेदमखिलं किं वाञ्छामि त्यजामि किम् । इत्यसङ्गस्थितिं विद्धि जीवन्मुक्ततनुस्थितिम् ॥ ४ ॥ नाहमस्मि न चान्योऽस्ति मा भवन्तु भवन्तु वा । सुखान्यसक्त इत्यन्तः कथ्यते मुक्तिभाङ्नरः ॥ ५ ॥ नाभिनन्दति नैष्कर्म्यं न कर्मस्वनुषज्जते । सुसमो यः फलत्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥ ६ ॥ आत्मतत्त्वैकनिष्ठस्य हर्षामर्षवशं मनः । यस्य नायात्यसक्तोऽसौ जीवन्मुक्तः स कथ्यते ॥ ७ ॥ सर्वकर्मफलादीनां मनसैव न कर्मणा । निपुणं यः परित्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥ ८ ॥ असंसङ्गेन सकलाश्चेष्टा नाना विजृम्भिताः । चिकित्सिता भवन्तीह श्रेयः संपादयन्ति च ॥ ९ ॥ संसक्तिवशतः सर्वे वितता दुःखराशयः । प्रयान्ति शतशाखत्वं श्वभ्रकण्टकवृक्षवत् ॥ १० ॥ रज्जुकृष्टघनघ्राणो यद्गत्या पथि गर्दभः । भारं वहति भीतात्मा तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ ११ ॥ शीतवातातपक्लेशमेकदेशनिषण्णया । तरुर्वहति यत्तन्वा तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १२ ॥ धराविवरनिर्मग्नो यत्कीटः पीडिताङ्गकः । क्षिणोति विकलः कालं तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १३ ॥ क्षुत्क्षामकुक्षिः क्षपयत्यायुर्व्याघातभीरुधीः । पक्षी वृक्षशिखाशायी तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १४ ॥ दूर्वाङ्कुरतृणाहारः किरातशरपीडया । जहाति यन्मृगो देहं तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १५ ॥ कृमिकीटत्वमायान्ति जायमानाः पुनःपुनः । यदिमा जनता जीर्णास्तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १६ ॥ उत्पत्त्योत्पत्त्य लीयन्ते तरङ्गिणि तरङ्गवत् । भूतानि यदनन्तानि तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १७ ॥ वीरुत्तृणदशां याता म्रियन्ते यत्पुनःपुनः । नरा विगतसंचारास्तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १८ ॥ रसातलरसायोगात्तृणगुल्मलतादयः । जनयन्ति यदाकारं तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १९ ॥ स्वानर्थान्तरसंकाशपदार्थशतसंकुला । यत्संसारनदी मत्ता तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ २० ॥ संसक्तिर्द्विविधा प्रोक्ता वन्द्या वन्ध्या च राघव । वन्ध्या सर्वत्र मूढानां वन्द्या तत्त्वविदां निजा ॥ २१ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन हीना देहादिवस्तुजा । भूयः संसारसक्तिर्या दृढा वन्ध्येति कथ्यते ॥ २२ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन सत्यभूतविवेकजा । वन्द्या हि कथ्यते सक्तिर्भूयः संसारवर्जिता ॥ २३ ॥ शङ्खचक्रगदाहस्तो देवो विविधयेहया । वन्द्यसंसक्तिवशतः परिपाति जगत्त्रयम् ॥ २४ ॥ अनारतनिरालम्बं व्योम वर्त्मनि पान्थताम् । वन्द्यसंसक्तिवशतः करोति रविरन्वहम् ॥ २५ ॥ महाकल्पसमाधानचिरकल्पितकल्पनम् । वन्द्यसंसक्तिवशतो ब्राह्मं स्फुरति वै वपुः ॥ २६ ॥