Guru's AddaGuru's Adda

Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 209, Verses 30–38

This page presents the Yoga Vasistha (Yogvashistha), Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 209, verses 30–38 — the original Sanskrit shloka(s) with their Hindi meaning.

निर्वाण प्रकरण (उत्तरार्ध) · सर्ग 209 · श्लोक 30

संस्कृत श्लोक

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । इतीह संकल्पपुरे सर्वमेवासमञ्जसम् ॥ ३० ॥ यदि स्यात्सुस्थिरं किंचिद्वस्तु तद्दृश्यको भवेत् । न्याय एषोऽखिलः किंतु संवित्त्वात्स्वस्वकं स्थितः ॥ ३१ ॥ इत्येष कथितो न्यायः सिद्धास्वनुभवस्ततः । यतो जगन्ति संकल्पश्चितो ब्रह्मस्वरूपतः ॥ ३२ ॥ इव संकल्पनगरे नास्त्येवासंभवो यथा । सर्वार्थानां तथा ब्राह्मे संकल्पे नास्त्यसंभवः ॥ ३३ ॥ यद्यथा कल्पितं तत्र यावत्संकल्पमेव तत् । स्वभावेन तथैवास्ति यतस्तत्संनिवेशवत् ॥ ३४ ॥ ततः संप्रेक्षणमिह संकरो न प्रवर्तते । विनान्यच्चित्प्रयत्नेन भवत्यर्थस्तु नान्यथा ॥ ३५ ॥ आकल्पमजसंकल्पे यथा भातं जगत्स्थितम् । पुनरन्येन संकल्परूपेणान्यदुपैष्यति ॥ ३६ ॥ संकल्पात्म स्वयं भाति कल्पे कल्पे जगत्तथा । प्रतिजीवं चितिस्वप्ने स्वप्ने स्वाप्नपुरं यथा ॥ ३७ ॥ संकल्पपत्तनतनोर्न तदस्ति किंचिद्यद्यन्न संभवति तच्च चिदात्मनोऽस्मात् । नान्यत्प्रकम्पयितुराद्यपरस्वरूपाद्ब्रह्मैव तेन सकलं जगदङ्ग विद्धि ॥ ३८ ॥

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि, मध्य ओर अन्त रहित, अपरिमेयशक्तिशाली ब्रह्म सत्‌असत्‌ दोनों रूप से स्थित है, क्योकि "सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्‌" (सत्य परमात्मा सत्य ओर असत्य हुआ) ऐसी श्रुति है । वह सर्वात्मक है, अतः प्राणियों मे, तृण, गुल्म, पेड-पौधो आदि में जहाँ पर जो वस्तु जिस स्वभाववान्‌ के रूप में प्रसिद्ध है वहाँ पर स्वयं ही तत्स्वभाव (उस स्वभाव का) होकर स्थित है, यह अर्थ हे