Guru's AddaGuru's Adda

Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 167, Verses 39–46

This page presents the Yoga Vasistha (Yogvashistha), Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 167, verses 39–46 — the original Sanskrit shloka(s) with their Hindi meaning.

निर्वाण प्रकरण (उत्तरार्ध) · सर्ग 167 · श्लोक 39,40

संस्कृत श्लोक

किं भानं किमभानं स्यात्तस्येति न विकल्प्यते । स्पन्दास्पन्दस्वभावं तद्विद्धि वातमिवाम्बरे ॥ ३९ ॥ यथा भाति चिदाकाशं तथेदमवभासते । व्योम व्योम्न्येव नीरूपं नेदं पृथ्व्यादि सत्क्वचित् ॥ ४० ॥ यथा भाति चिदाकाशरूपत्वाद्भातमप्यलम् । न सन्नासदिति किंचित्तन्न किंचिच्च किंचन ॥ ४१ ॥ इदमित्थमनित्थं च सद्वाऽसद्वा यथास्थितम् । लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ४२ ॥ स एव हृदयाकाशे कचन्त्या दृश्यसंविदा । बाह्यं ब्रह्माण्डमित्थं च सद्वाऽसद्वा यथास्थितम् ॥ ४३ ॥ किमत्र बाह्यं किं वान्तः किं दृश्यं कास्य दृश्यता । शिवं शान्तमशान्तं च सर्वमोमिति शाम्यताम् ॥ ४४ ॥ नो वाच्यवाचकदृशा रहितो विचारः संपद्यते स च विकल्पमयेन सिद्ध्यै । सिद्धिश्च संभवति तेन विना न काचि द्दीपं विना निशि यथा नयनोपलम्भः ॥ ४५ ॥ तस्मादपास्य परयाऽमलया धियान्तःसंकल्पकल्पनमनल्पविकल्पजालम् । कृत्वा मनः सकलशास्त्रमहार्थनिष्ठमुड्डीय गच्छ पदमुत्तममेकनिष्ठः ॥ ४६ ॥

हिन्दी अर्थ

तत्त्वज्ञ लोग घट, पट आदि सकल भूत-भौतिक पदार्थो को सर्वतः व्याप्त परमार्थघन एकरस शान्त चिन्मात्रघन ब्रह्म ही जानते हँ । महाचित्‌ में सारा जगत्‌ ब्रह्मशिला का गर्भ ही हे ओर वह छिद्रों से रहित असीम तथा आदि, मध्य ओर अन्त से शून्य है । उक्त प्रकार के ब्रह्मात्मा ने अपने आप ही सृष्टि, जगत्‌, भुवन आदि पर्यायवाली दृश्यनामधारिणी यह कल्पना की है