Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 145, Verses 52–77

बीजोदरस्थाङ्कुरवद्द्रव्यपिण्डोदराणुवत् । अश्रान्तस्तम्बकोशस्थदारुपुत्रकदेहवत् ॥ ५२ ॥ सौषिर्यासंभवात्प्राणपवनस्पन्दवर्जितः । प्रोन्नमत्पर्शुपूरेण शिलापूरेण तर्जितः ॥ ५३ ॥ तदा निविडतेजोन्तरेवानुभवति स्वयम् । सुषुप्तं शैलकोशाभमन्धकूपोदरोपमम् ॥ ५४ ॥ यदा परिणतं यत्नं पुनः सौषिर्यमागतम् । पुनर्वेत्ति तदा जीवः स्वप्नं प्राणावबोधितः ॥ ५५ ॥ यदा तस्मिन्प्रदेशेऽन्तर्भागभागान्पतन्ति ते । देहे परिणमन्तोऽन्तस्तदेवात्यद्रिवर्षणम् ॥ ५६ ॥ बह्वेव वह्निबहुना स्वल्पेनाल्पं प्रपश्यति । वातपित्तादियोगेन बहिरन्तश्च संभ्रमम् ॥ ५७ ॥ पश्यत्येतद्यथैवान्तरेष जीवो वशीकृतः । वातपित्तादिवलितो बहिर्वेत्त्येवमेति वा ॥ ५८ ॥ क्षुब्धैरन्तर्बहिश्चैव स्वल्पैः स्वल्पं प्रपश्यति । समैः सममिदं दृश्यं वातपित्तकफादिना ॥ ५९ ॥ बहिः पश्यत्ययं जीवः कुपितैरेभिरावृतः । स्पन्दं भूम्यद्रिनभसां ज्वलनं वानलोच्चयैः ॥ ६० ॥ आकाशगमनं चैव चन्द्रोदयहिमाचलान् । गहनं वृक्षशैलानां नभःप्लवनमर्णसाम् ॥ ६१ ॥ मज्जनोन्मज्जनं वाब्धौ सुरतं सुरसद्मसु । शैलोपवनशुभ्राभ्रपीठविश्रमणोच्चयम् ॥ ६२ ॥ बृहत्क्रकचनिष्पेषं नरकानुभवभ्रमम् । तालीतमालहिंतालमालावलनमम्बरे ॥ ६३ ॥ चक्रवृत्तैश्च पतनं झगित्युत्पतनं दिवि । शून्येऽपि जनतावृन्दं स्थलेऽप्यब्धिनिमज्जनम् ॥ ६४ ॥ विचित्रं विपरीतं च व्यवहारं महानिशि । अह्नीव भास्करालोकं दुर्भेद्यं चाह्नि वा तमः ॥ ६५ ॥ साद्रिभूतलमाकाशे कुड्यबन्धे घने स्थलम् । कुड्यबन्धांश्च गगने मित्रभावं च विद्विषि ॥ ६६ ॥ स्वजने परताबुद्धिं सुजनत्वं च दुर्जने । सुसमस्थलतां श्वभ्रे श्वभ्रत्वं सुसमे स्थले ॥ ६७ ॥ उद्गीतालापमसृणान्सुधाधौतान्सुचित्रितान् । अद्रीञ्छ्वेतमयान्वापि नवनीतमयान्श्च वा ॥ ६८ ॥ कदम्बनीपजम्बीरपत्रस्तबकसद्मसु । सुखविश्रमणं स्त्रीभिः नाकं पद्मेष्विवालिनः ॥ ६९ ॥ अन्तर्निमीलिता ह्येताः पश्यन्त्युन्मीलिता बहिः । धातूनामिति वैषम्याद्भ्रान्तिमिन्द्रियवृत्तयः ॥ ७० ॥ एवंविधान्यनेकानि पश्यन्त्यनुभवन्ति च । बहिरेव यथा स्वप्ने वस्तुन्यसमधातवः ॥ ७१ ॥ बहिश्चान्तश्च दृश्यन्ते विपरीतान्यनेकशः । कार्याण्यतिकरालानि जीवैरसमधातुभिः ॥ ७२ ॥ समेषु धातुष्वेषोऽन्तर्जीवोऽनुभवति स्वयम् । तेजोन्तर्गत एवेमां व्यवहारस्थितिं समाम् ॥ ७३ ॥ यथास्थितां पुरग्रामपत्तनारण्यसंततिम् । सौम्यवारितरुच्छायादेशाध्वगगमागमम् ॥ ७४ ॥ सुखातपमयेन्द्वर्कताराहोरात्रमण्डितम् । एवमेतदसद्भूतं सद्भूतमिव भासते ॥ ७५ ॥ दृश्योपलम्भं चित्तत्त्वे स्पन्दनं पवने यथा । असदेव सदाभासमभिन्नं भिन्नवत्स्थितम् ॥ ७६ ॥ शान्तादुदेति सकलं जगदम्बरात्म शान्तं न किंचन न नाम सदित्युदेति । तद्व्योमनीदृशमनन्तचितेः शरीरे भामात्रमाततमनन्तवपुर्विभाति ॥ ७७ ॥