Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 137, Verses 33–61

अनिद्र एव किं स्वप्नं पश्यामीति मया ततः । परिचिन्तयता ज्ञातमिदं व्याध विबोधिना ॥ ३३ ॥ ननु नामास्य चिद्धातोः स्वरूपमिदमैश्वरम् । स्वं यद्व्यपदिशत्येष जगन्नाम्नाम्बरात्मकम् ॥ ३४ ॥ चिद्धातुर्यत्र यत्रास्ते तत्र तत्र निजं वपुः । पश्यत्येष जगद्रूपं व्योमतामेव चात्यजत् ॥ ३५ ॥ अहो त्वद्येदमाज्ञातं यदित्थं दृश्यते जगत् । तत्कथ्यते स्वप्न इति स्वचित्कचनमात्रकम् ॥ ३६ ॥ चिद्धातोर्यत्स्वकचनं तत्किंचित्स्वप्न उच्यते । किंचिच्च जाग्रदित्युक्तं जाग्रत्स्वप्नौ तु न द्विधा ॥ ३७ ॥ स्वप्नः स्वप्नो जागरायामेष स्वप्ने तु जागरा । स्वप्नस्तु जागरैवेति जागरैव स्थिता द्विधा ॥ ३८ ॥ चेतनं नाम पुरुषः स मृतेषु शतेष्वपि । शरीरेषु महाबुद्धे कथं कस्य कदा मृतः ॥ ३९ ॥ तच्चेतनं खमेवास्ति स्थितं तद्देहवत्कचत् । अनन्तमविभागात्म प्रतिघाप्रतिघात्मकम् ॥ ४० ॥ स्वभावस्याप्रतिघस्य नित्यानन्तोदितात्मनः । परमाणोश्चिदाख्यस्य मज्जा जगदिति स्मृतः ॥ ४१ ॥ चिद्व्योम्न उदरे भान्ति समस्तानुभवाणवः । तथा यथावयविनो विचित्रावयवाणवः ॥ ४२ ॥ निवृत्तो बाह्यतो जीवो जीवाधारे हृदि स्थितः । रूपं स्वं स्वप्नसर्गोऽयमिति वेत्ति चिदाकचान् ॥ ४३ ॥ बाह्योन्मुखं बहिर्जाग्रच्छब्दितं कचितं स्वकम् । रूपं पश्यति जीवोऽयमन्तस्थं स्वप्न इत्यपि ॥ ४४ ॥ द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । प्रसृतो जीव इत्यन्तर्बहिश्चैकात्मकः स्थितः ॥ ४५ ॥ अर्कोऽर्कबिम्बसंस्थोऽपि यथेहापि स्थितस्त्विषा । तथा जीवो जगद्रूपो बहिरन्तश्च संस्थितः ॥ ४६ ॥ अन्तःस्वप्नो बहिर्जाग्रदहमेवेति वेत्ति चेत् । चिदात्मको यथाभूतं मुच्यते तदवासनः ॥ ४७ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमपि जीवोऽन्यथा वदन् । द्वैतसंकल्पयक्षेण मुह्यत्येव शिशुर्यथा ॥ ४८ ॥ अन्तर्मुखोऽन्तरात्मानं बहिः पश्यन्बहिर्मुखः । आस्ते जीवो जगद्रूपं यत्स्वन्ते स्वप्नजाग्रती ॥ ४९ ॥ इति चिन्तयतः किं स्यात्सुषुप्तमिति मे मतिः । जाता तेन सुषुप्तांशमन्वेष्टुमहमुद्यतः ॥ ५० ॥ यावत्किं दृश्यदृष्ट्यान्तस्तूष्णीं तिष्ठाम्यहं चिरम् । निश्चित्त इति संवित्तिः शमा नान्यत्सुषुप्तकम् ॥ ५१ ॥ नखकेशादि देहेऽस्मिन्विदिताविदितं यथा । न जडं च जडं चैव सुषुप्तं चेतनात्मनि ॥ ५२ ॥ संवित्त्या किं श्रमार्तोऽस्मि शान्तमासेवि मानसम् । इत्येकपरिणामत्वान्नान्यदस्ति सुषुप्तकम् ॥ ५३ ॥ एतन्निद्राघनं जाग्रत्यपि संभवति स्वतः । न किंचिच्चिन्तयाम्यासे शान्त इत्येकरूपकम् ॥ ५४ ॥ एषावस्था यदा याति घनता मुच्यते तदा । निद्राशब्देन तन्वी तु स्वशब्देन कथ्यते ॥ ५५ ॥ सुषुप्तमिति निश्चित्य तुरीयान्वेषणामहम् । प्रवृत्तः कर्तुमुद्युक्तो युक्तः परमया धिया ॥ ५६ ॥ यावद्रूपं तुरीयस्य किंचनापि न लभ्यते । सम्यग्बोधादृते शुद्धात्प्रकाशस्तमसो यथा ॥ ५७ ॥ यथास्थितमिदं विश्वं सम्यग्बोधाद्विलीयते । यथास्थितं च भवति न च किंचिद्विलीयते ॥ ५८ ॥ अतः स्वप्नो जागरा च सुषुप्तं च तुरीयके । सयथास्थितमस्तीदं नूनं नास्ति च किंचन ॥ ५९ ॥ कारणाज्जगदुत्पन्नं न ब्रह्मेत्थमवस्थितम् । जगत्तया शान्तमजं बोध इत्येव तुर्यता ॥ ६० ॥ असंभवात्संभवकारणानां न जायते किंचन नाम सर्गः । चिच्चेतनेनैव हि सर्गसंवित् स्वयं गृहीता द्रवताम्बुनेव ॥ ६१ ॥