Guru's AddaGuru's Adda

Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Purva (Liberation, Part 1), Sarga 93, Verses 31–42

This page presents the Yoga Vasistha (Yogvashistha), Nirvana Prakarana Purva (Liberation, Part 1), Sarga 93, verses 31–42 — the original Sanskrit shloka(s) with their Hindi meaning.

निर्वाण प्रकरण (पूर्वार्ध) · सर्ग 93 · श्लोक 31

संस्कृत श्लोक

शिखिध्वज उवाच । सर्वं सर्वगतं सर्वहेयं त्याज्यं च सर्वदा । सर्वं किमुच्यते ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर ॥ ३१ ॥ कुम्भ उवाच । साधो सर्वगताकारं जीवप्राणादिनामकम् । न जडं नाजडं भ्रान्तं चित्तं सर्वमिति स्मृतम् ॥ ३२ ॥ चित्तमेव भ्रमं विद्धि विद्धि चेतो नरं नृप । चित्तं विद्धि जगज्जालं चित्तं सर्वमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ राज्यादेरथ देहादेराश्रमादेर्महीपते । सर्वस्यैव मनो बीजं तरुबीजं तरोरिव ॥ ३४ ॥ सर्वस्य बीजे संत्यक्ते सर्वं त्यक्तं भवत्यलम् । संभवासंभवाद्भूप सर्वत्यागो भवेदिति ॥ ३५ ॥ सर्वधर्माद्यधर्मा वा राज्यादि विपिनादि वा । सचित्तस्य परं दुःखं निश्चित्तस्य परं सुखम् ॥ ३६ ॥ इदं विवर्तते सर्वं चित्तमेव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन बीजं वृक्षतया यथा ॥ ३७ ॥ पादपः पवनेनेव भूकम्पेनेव पर्वतः । भस्त्रा भस्त्राभरेणायं देहश्चित्तेन चाल्यते ॥ ३८ ॥ सर्वभूतोपभोगानां जरामरणजन्मनाम् । महामुनीनां सुदृढं चित्तं विद्धि समुद्गकम् ॥ ३९ ॥ इदं प्रवर्तते सर्वं चित्तमेव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन चित्तं जीवो मनोमयम् ॥ ४० ॥ बुद्धिर्महदहंकारः प्राणश्चेत्यादिभिर्मुने । क्रियानुरूपैरभिधाव्यापारैः शान्तमुच्यते ॥ ४१ ॥ चित्तं सर्वमिति प्राहुस्तस्मिंस्त्यक्ते महीपते । सर्वाधिव्याधिसीमान्तः सर्वत्यागः कृतो भवेत् ॥ ४२ ॥

हिन्दी अर्थ

राजा शिखिध्वज ने कहा : हे सर्वं तत्त्वविदों मे श्रेष्ठ ऋषे, सब जगह छोड़ने योग्य ओर सर्वदा त्यागने योग्य जो सर्वगत सर्वात्मक वस्तु है, वह सर्वात्मक वस्तु कौन कही जाती है, उसे कहिए