Yoga Vasistha — Upashama Prakarana (Dissolution), Sarga 82, Verses 19–83

रूपाणि मनसो यूयं जडा एव किलाधमाः । जडे तूत्सिक्तता व्यर्थे मृगतृष्णेव वल्गति ॥ १९ ॥ असारात्मस्वरूपाणामनालोकवती सदा । अन्धानामुद्धतिर्येयं सा दृश्यायैव जायते ॥ २० ॥ चिदात्मा भगवान्सर्वं साक्षित्वेन करोम्यहम् । हतेन्द्रियगणा यूयं किं निरर्थकमाकुलाः ॥ २१ ॥ मिथ्यैव मे विवल्गन्ति नीरूपा नयनादयः । अलातचक्रप्रतिमाः सर्परज्जुभ्रमोपमाः ॥ २२ ॥ तेनात्मना बहुज्ञेन निर्ज्ञाताश्चक्षुरादयः । मनागपि न संबन्धो द्युपातालतलाद्रिवत् ॥ २३ ॥ भीतः पान्थ इवाहिभ्यः पुक्कसेभ्य इव द्विजः । दूरे तिष्ठति चिन्मात्रमिन्द्रियेभ्यस्त्वनामयम् ॥ २४ ॥ चित्सत्तामात्रकेणालं संक्षोभो भवतां मिथः । तिष्ठति स्वैरमादित्ये दिनकार्यवतामिव ॥ २५ ॥ चित्त चारण चार्वाक चतुर्दिक्कुक्षिभिक्षुक । श्वेव व्यर्थमनर्थाय मैवं विहर हे जगत् ॥ २६ ॥ अहं चिद्वदिति व्यर्थमसत्या तव वासना । अत्यन्तभिन्नयोरैक्यं नास्ति चिन्मनसोः शठ ॥ २७ ॥ जीवाम्येवाहमित्येषा तवाहंकारदुर्मतिः । मिथ्यैव जाता दुःखाय न सत्या सत्यवर्जिता ॥ २८ ॥ अहंकारोदये सोऽस्मीत्येतां संरब्धतां त्यज । न किंचिदपि मूर्ख त्वं किं व्यर्थं तरलायसे ॥ २९ ॥ संविच्चित्त्वमनाद्यन्तं संविदोऽन्यन्न विद्यते । देहेस्मिंस्तन्महामूर्ख किं त्वं स्याश्चित्तनामकम् ॥ ३० ॥ विषपर्यवसानेयं रसायनवदुत्थिता । भोक्तताकर्तृताशङ्का बत चित्त मुधैव हि ॥ ३१ ॥ मोपहासपदं गच्छ मूर्खेन्द्रियगणाश्रयम् । न कर्ता त्वं न भोक्ता त्वं जडोऽस्यन्येन बोध्यसे ॥ ३२ ॥ कस्त्वं भवसि भोगानां के वा भोगा भवन्ति ते । जडस्यात्मैव ते नास्ति बन्धुमित्रादि तत्कुतः ॥ ३३ ॥ यज्जडं तद्धि नास्त्वेव सदेवासत्तयान्वितम् । ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वमन्यत्वानामसंभवात् ॥ ३४ ॥ प्रत्यक्चेतनरूपश्चेत्त्वं तदात्मैव ते वपुः । भावाभावमयी चित्तसत्ता ते केव दुःखदा ॥ ३५ ॥ यथा कर्तृत्वभोक्तृत्वे मिथ्यैवाधिगते त्वया । मया ते हि प्रमार्ज्येते शृणु युक्त्या कथं शनैः ॥ ३६ ॥ स्वयं तावद्भवानेष जडो नास्त्यत्र संशयः । जडस्य कीदृक्कर्तृत्वं नृत्यन्तीह कथं शिलाः ॥ ३७ ॥ उपजीव चिरं तस्माच्छुद्धं तद्भागमैश्वरम् । जीवसीच्छसि हंसि त्वं वृथा यासि विवल्गसि ॥ ३८ ॥ क्रियते यत्तु यच्छक्त्या तत्तेनैव कृतं भवेत् । लुनाति दात्रं पुंशक्त्या लावकः प्रोच्यते पुमान ॥ ३९ ॥ हन्यते यस्तु यच्छक्त्या स तेनैव हतो भवेत् । निहन्ति खड्गः पुंशक्त्या हन्तैव प्रोच्यते पुमान् ॥ ४० ॥ पीयते यस्तु यच्छक्त्या पीतं तेनैव तद्भवेत् । पात्रेण पीयते पानं पाता यस्तूच्यते नरः ॥ ४१ ॥ प्रकृत्येवासि सुजडः समस्तज्ञेन बोध्यसे । तेनात्मैवात्मनात्मानं चिनोतीदं हि नो भवत् ॥ ४२ ॥ अनारतं बोधयति त्वामात्मा परमेश्वरः । बोधनीया बुधैर्मूढाः किलावृत्तिशतैरपि ॥ ४३ ॥ आत्मसत्तैव बोधैकरूपिणी स्फुरतीह हि । तयैव चित्तशब्दार्थावङ्गीकृत्य त्वया स्थितम् ॥ ४४ ॥ एवं चित्त त्वमज्ञानादात्मशक्तेरुपागतम् । ज्ञाने त्वया विगलितं तीव्रे हिममिवातपे ॥ ४५ ॥ तस्यामृतं त्वं मूढं त्वं नासि त्वं परमार्थतः । तदेवाहमिति व्यर्थमतो मास्त्वसुखाय ते ॥ ४६ ॥ असत्या चित्तकलना इन्द्रजाललता इव । विज्ञानमात्रमेवेह ब्राह्ममङ्गं विजृम्भितम् ॥ ४७ ॥ नरामरजगद्रूपैर्ब्राह्मी शक्तिरुदेत्यलम् । सामुद्रकणकल्लोलजालैर्वैलेव वल्गति ॥ ४८ ॥ चिन्मयश्चेद्भवेर्मूढ तत्तस्मात्परमात्पदात् । नित्यमव्यतिरिक्तं त्वं किमन्यत्परिशोचसि ॥ ४९ ॥ सर्वगं सर्वभावस्थं सर्वरूपं हि तत्पदम् । तत्प्राप्तौ सर्वमेवाज्ञ प्राप्तं भवति सर्वदा ॥ ५० ॥ न त्वमस्ति न देहोस्तिब्रह्मास्तीह महत्स्फुरत् । अहंत्वमिति निःस्पन्दे स्फुरत्यार्तिहि कस्य का ॥ ५१ ॥ आत्मा चेत्त्वं तदात्मैव सर्वगोऽस्तीह नेतरः । आत्मनोऽन्यज्जडत्वं चेत्तत्त्वं नास्त्यस्ति तद्वपुः ॥ ५२ ॥ आत्मैव सर्वं त्रिजगत्तदन्यत्तु न किंचन । तत्त्वं किंचित्त्वमात्मान्यद्यदि तत्त्वं न किंचन ॥ ५३ ॥ अहं त्विदमहं तन्म इति व्यर्थं किमीहसे । असद्वपुः किं स्फुरति शशशृङ्गेण को हतः ॥ ५४ ॥ तृतीया कलना नास्ति चिज्जडांशेतरा शठ । छायातपनयोर्मध्ये तृतीयेवानुरञ्जना ॥ ५५ ॥ सत्यावलोकनाज्जाते चित्तजाड्यदृशोः क्षये । संपद्यते यत्तु तज्जं स्वसंवेदनमात्रकम् ॥ ५६ ॥ तेन मूढ न कर्तृत्वं न भोक्तृत्वं तवापि हि । तदेवासि परं ब्रह्म त्यज मौर्ख्यं भवात्मवान् ॥ ५७ ॥ केवलं ज्ञत्वविषयमुपदेशार्थसिद्धये । त्वया करणभूतेन करोत्यात्मेति कथ्यते ॥ ५८ ॥ असत्स्वरूपं करणं जडं निरवलम्बनम् । निःस्पन्दनं न स्यन्देत कर्तृसंबोधनं विना ॥ ५९ ॥ अकर्तुः करणस्यास्य शक्तिः काचिन्न विद्यते । दात्रस्य लावकाभावे कर्तुं किमिव शक्तता ॥ ६० ॥ खड्गप्रहारविच्छेदक्रियायां पुंसि शक्तता । न खड्गे सुजडे चित्त सर्वाङ्गेष्वपि शक्तता ॥ ६१ ॥ तस्मान्नासि सखे कर्तृ मा व्यर्थं दुःखभाग्भव । परार्थं क्लेशिता मूर्ख प्राकृतेषु न शोभते ॥ ६२ ॥ ईश्वरो नेदृशः शोच्यो यस्त्वया सदृशो भवेत् । न च तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ॥ ६३ ॥ गर्वात्तूपकरोम्येनमिति केवलमल्पधीः । क्लिश्यते वसतां त्वर्थो न किंचिदुपयुज्यते ॥ ६४ ॥ कर्तुर्भोगेश्वरस्यैवमर्थे चेदनुवर्तसे । तदस्य काचिन्नेच्छेह तृप्तत्वात्सर्वदैव हि ॥ ६५ ॥ अकृत्रिमावभासेन सर्वगेन चिदात्मना । एकेनैवेदमापूर्णं कल्पनैवास्ति नेतरा ॥ ६६ ॥ एकानेकावभासेन समस्तेन तदात्मना । आत्मन्येवान्तरात्मान्तः क्रियते किं किमिष्यते ॥ ६७ ॥ त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जयते मुधा । आलोक्य राजमहिषीं यूनो मदमयीं तथा ॥ ६८ ॥ आत्मना सह संबद्धे चेतः कर्त्रसि सुन्दर । किंतु नास्यासि संबन्धि कुसुमस्य यथा फलम् ॥ ६९ ॥ द्वितीयेन समं यैषा तत्तावद्भवनैकता । सा संबन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वादधुनैकता ॥ ७० ॥ नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियोन्मुखी । सुखदुःखदशाऽहेतुर्भवान्नैकविधास्मृता ॥ ७१ ॥ संबन्धः समयोर्दृष्टस्तथाऽर्धसमयोरपि । न विलक्षणयोश्चान्यस्तस्मिन्सति जगत्त्रये ॥ ७२ ॥ द्रव्यान्तरगुणा द्रव्याण्याश्रयन्ति बहून्यलम् । संविदश्च्यवनं दुःखं संविदो मा च्युतो भव ॥ ७३ ॥ एतावतैकध्यानेन नित्यध्यानोऽथवात्मदृक् । अभावे दुःखदस्यान्तर्दृशा दृश्यस्य वस्तुनः ॥ ७४ ॥ संकल्पोन्मुखतां विद्धि दुःखदां संविदश्च्युतिम् । जडेषूपलभूतेषु मनोदेहेन्द्रियादिषु ॥ ७५ ॥ कीदृशी कर्तृता चित्त पुष्पं व्योम्नि कथं भवेत् । निरस्तकलना पङ्के मननध्वंसरूपिणि ॥ ७६ ॥ न चैवात्मनि कर्तृत्वं संभवत्यम्बराङ्गवत् । अयं केवलमात्मैव नानानानातयात्मनि ॥ ७७ ॥ स्फुरत्यब्धिरिवाम्भोभिः फेनबुद्बुदवीचिभिः । आभासमात्रे सर्वस्मिन्स्फुरत्यस्मिंश्चिदात्मनि ॥ ७८ ॥ द्वितीया नास्ति कलना तप्ताङ्गार इवाम्बुधौ । कलनारहिते देवे देहे मनसि वा जडे ॥ ७९ ॥ संवित्संवेद्यनिर्मुक्ता सारं सुन्दर नेतरत् । इदमन्यदिदं नान्यच्छुभं वाऽशुभमेव च ॥ ८० ॥ इत्यसत्कल्पना नास्ति यथा नभसि काननम् । संवेद्यरहितं संविन्मात्रमेवेदमाततम् । तत्रायमहमन्योऽयमित्यसत्कलना कथम् ॥ ८१ ॥ अनादिमति नीरूपे सर्वगे विततात्मनि । आरोपयेत्कः कलनामृग्वेदं व्योम्नि को लिखेत् ॥ ८२ ॥ नित्योदिते सकलवस्तुपदार्थसारे संवित्स्थिते भरितनिर्भरभूरिदिक्कम् । आत्मन्यसत्यमिव साधु गतेऽमलत्वात् क्षीणौ सुखासुखलवौ मम वै स मोहः ॥ ८३ ॥